10 lipiec
W Spa prezes Rady Ministrów Władysław Grabski podpisał z krajami Ententy układ, który w zamian za znaczne ustępstwa terytorialne, miał doprowadzić do pośrednictwa państw zachodnich w rokowaniach z bolszewikami.
Komunikat Sztabu Generalnego z dnia 10 lipca:
„Na torze kolejowym Mołodeczno=Połock, 5 km na pn-wsch. od Krzywicz, oddziały nasze odparły ataki bolszewickie pod Jaźnią.
Pod silnym naporem przeciwnika oddziały nasze odchodzą z linii Berezyny, walcząc zaciekle z nacierającymi kolumnami bolszewickimi Smolewicze zostały zajęte przez nieprzyjaciela. Walki toczą się obecnie w okolicach Mińska.
Na północ od Prypeci nieprzyjaciel przeprawił się przez rzekę Ptycz, zręcznym jednak manewrem naszych oddziałów został wyparty na wschód, poniosły wielkie straty w zabitych i rannych.
Na południe od Prypeci oddziały nasze na rozkaz wycofały się za Horyń. Nieprzyjaciel obsadził Sarny.
Oddziały armii gen. Raszewskiego energicznym atakiem od północy zajęły przejściowo Równe i wywiozły stamtąd wszystek materiał wojenny.
W rejonie między Łuckiem a Dubnem ożywione utarczki naszych podjazdów kawaleryjskich z konnymi patrolami armii wroga.
Na Podolu jest przeprowadzany planowy odwrót wojsk generała Romera”.
Fragmenty układu w Spa:
„Rząd Polski zgadza się na to, by:
a) zainicjować i podpisać niezwłocznie rozejm na tej podstawie, że wojsko polskie cofnie się i stanie na linii, ustalonej przez konferencję pokojową dnia 8 grudnia 1919 roku, jako tymczasowej granicy polskiego zarządu i że wojsko sowieckie stanie o 50 km na wschód od linii. Jednakże Wilno ma być niezwłocznie oddane Litwinom i wyłączone ze strefy, zajmowanej przez bolszewików podczas rozejmu. Co się tyczy wschodniej Galicji, to armie staną na linii, którą osiągną w dniu rozejmu, po czym każda armia cofnie się o 10 km, celem utworzenia strefy neutralnej;
b) wysłać pełnomocników na konferencję, która ma się odbyć następnie możliwie jak najrychlej w Londynie. Na konferencji tej mają być obecni delegaci Polski, sowieckiej Rosji, Finlandii, Litwy, Łotwy i ma ona się odbywać pod auspicjami konferencji pokojowej, która dążyć będzie do zaprowadzenia trwałego pokoju między Rosją a jej europejskimi sąsiadami. Przedstawiciele wschodniej Galicji będą również zaproszeni do Londynu dla przedłużenia na konferencji swojej sprawy;
c) przyjąć decyzję Rady Najwyższej w sprawie granic litewskich, przyszłości Galicji wschodniej, sprawy Cieszyńskiej i przyszłego traktatu gdańsko-polskiego.
W razie przyjęcia przez Polskę powyższego, Rząd angielski uczyni niezwłocznie podobną propozycję Rosji Sowieckiej, a w razie, jeżeli wojska rosyjskie odmówią rozejmu, to Sprzymierzeni dadzą Polsce wszelką pomoc, specjalnie w materiale wojennym – ile tylko to będzie możliwe, z uwzględnieniem swego własnego wyczerpania i ciężkich zobowiązań, gdzie indziej powziętych – a to celem umożliwienia narodowi polskiemu obrony jego niepodległości”.
Marian Kukiel o wzroście świadomości o co toczy się walka:
„Frydrychówka i Wołoczyska, przekraczamy granice Rzeczypospolitej. Ileż sprzecznych uczuć!
Podwołoczyska. Stacja. Bardzo złe wiadomości. Klęska na północy. Ale może dusza przebudziła się w narodzie. Sztab XII Dywizji tutaj. Wstępuję do sztabu. Kupa wiadomości. Tabory niemal całkowicie ocalone. Tylko bojowy 51 pułk piechoty i kompania techniczna przepadły. Pozostaję zrazu w Podwołoczysku. Obsada odcinka 53 pułk piechoty na przedmościu, które zniesiono. Co za bezmyślne szaleństwo!
51 pułk w rejonie Jokikunicz z miejscem postoju w Medyni. Informowanie się. Łączność na prawo i lewo. Zmęczenie potężne. Znowu 140 km w czterech przemarszach nocnych z jedną dobą wytchnienia. Wojsko szło wspaniale. Zwartość bojowa wzrosła niepomiernie. Gotowość bojowa spotęgowała się świadomością, że walka już na śmierć i na życie, że trzeba przebić się lub zginąć”.
Natarcie 18. Dyw. Piech. z rejonu Ptycze-Werba na Dubno.
10 lipca już o godzinie 2-ej rano, aby wykorzystać przewagę piechoty w ciemności nocy nad nieprzyjacielską jazdą, rozpoczęły się ruchy dywizji.
O tej porze przeszedł III. batalion 49. pp Ikwę pod Nosowicą, aby na jej wschodnim brzegu działać przez Sudobicze na Dubno.
O godz. 5-ej ruszył 145. Pułk Piech, z 2-ma bateriami przez Piratyn na kolonię Aleksandrówkę, a o godzinie 6-ej czoło siły głównej dywizji szosą na Dubno. W straży przedniej kolumny głównej prowadził dowódca XXXVI. Brygady 2 bataliony 49. pp i baterie 2. i 3/18. pap — za nimi szedł dowódca XXXV. Brygady ze 144. pp i 3-ma bateriami — jako odwód dywizji.
Marsz z Ptyczy aż do Podłuża odbył się bez spotkania z silniejszym nieprzyjacielem; tylko patrole kozackie ukazywały się za każdym prawie wzgórzem.
Na przedpolu fortu Zahorce napotkała czołowa kompania 49. pp kilkudziesięciu jeźdźców, lecz po krótkiej walce z k. m. przełamała opór i dotarła do fortu.
Z pierwszymi piechurami wjechał do fortu ścisły sztab dywizji. — Bohater fortu, mjr. Matczyński, pomimo otrzymanej rany dowodził obroną fortu i witał obecnie radośnie swoich oswobodzicieli. — Głównymi filarami obrony fortu były: batalion zapasowy 50. Pułku Piechoty i 2/VIII kompania saperów.
Oddziały bolszewickie, otaczające fort, nie ustąpiły jednak zupełnie. — Batalion 1/49, który obsadził wzgórza położone na zachód od fortu, prowadził jeszcze dłuższą walkę, zanim zdołał odrzucić działające tam szwadrony nieprzyjacielskie. — W walkach tych został ranny znakomity dowódca 49. pp, kpt. Nadachowski. — Dzielny ten oficer nie odszedł jednak do szpitala, lecz pozostał przy taborze pułku. — Dowództwo 49. pp objął kpt. Kocur i poprowadził pułk zaraz do natarcia na Tarakanowo, skąd po krótkiej walce odrzucił szwadrony kozackie w kierunku Dubna i na zachód od tego miasta, zdobywając 2 k. m., kilka wozów amunicyjnych i sanitarnych, oraz kilka luźnych koni.
Wzniesienia terenu na północ od Tarakanowa dały nieprzyjacielowi ponowne oparcie. — Zwłaszcza przedmieścia Dubna, „Park Palestyna” bronili bolszewicy bardzo silnym ogniem karabinów maszynowych z poparciem samochodu pancernego, operującego na szosie dubieńskiej i to tak zażarcie, że nawet energiczny atak 49. pułku, poparty celnym ogniem artylerii, nie zdołał ich stamtąd odrzucić”.
(patrz szkic ponieżej)
Jerzy Konrad Maciejewski o zmienności nastrojów wśród żołnierzy:
„Dostaliśmy do przeczytania gazetę sprzed dwóch dni. Sztab Generalny nie zamilcza klęsk, ale jaki za to w kraju entuzjazm! Łzy nam w oczach stały, gdyśmy czytali, że wszystko chwyta za broń, że cały kraj za nami.
Od iks czasu dostarczono nam pierwszy regularny fasunek: chleb, tytuń, margarynę. Chłopcy ogromnie ucieszeni, nabrali animuszu, nastrój znów doskonały. A więc nie wisimy już w próżni jak dotychczas? Są tyły, które dbają o potrzeby frontu, a może są nawet rezerwy? Boć jakież najfantastyczniejsze pogłoski się rozchodziły! Jedni mówili, że w kraju rewolucja, rządzi socjalizm. Inni, że socjaliści połączyli się z bolszewikami i opanowali stolicę, że tylko głupia armia walczy dalej, nie wiedząc, że nad Zbruczem stoją poznaniacy i hallerczycy, którzy rozbrajają „Piłsudczyków” …”.
