31 sierpień
Tego dnia pod Komarowem odbyła się największa bitwa kawaleryjska XX wieku.
Komunikat Sztabu Generalnego z dnia 31 sierpnia:
„Na północnym skrzydle wojska nasze bez oporu ze strony nieprzyjaciela posuwają się naprzód.
W walkach, uwieńczonych zdobyciem Gródka, oddziały nasze wzięły z górą 1000 jeńców oraz znaczną zdobycz. Dnia 31 bm. obsadzono Hajnówkę.
Oddziały nieprzyjacielskie, ugrupowane na wschód od Chełma, celem poparcia akcji armii konnej Budionnego, usiłowały przejść do działań zaczepnych i w tym celu zaatakowały nasze pozycje na odcinku od Dubienki do Monatycz. Wszystkie ataki z wielkimi dla nieprzyjaciela stratami odparto.
Akcja Budionnego w rejonie Zamościa w dalszym ciągu napotyka zdecydowany opór naszych oddziałów. Zamość został wprawdzie otoczony, dzielna załoga miasta broni się jednak po bohatersku, zadając nieprzyjacielowi ciężkie straty. Kolumna, posuwająca się w kierunku Grabowca, po krwawej walce została przez 2. Dywizję Legionów zepchnięta na południe.
Inicjatywa Budionnego jest w znacznym stopniu sparaliżowana dzięki skutecznym działaniom naszej grupy pościgowej, operującej na jego tyłach. Grupa ta w dniu 30 bm. zdołała odciąć znaczną ilość taborów nieprzyjacielskich.
W Małopolsce sytuacja bez zmiany. Jazda nasza obsadziła Chodorów, ścigając wycofującego się nieprzyjaciela na Rohatyn”.
Aleksander Pragłowski o bitwie pod Komarowem widzianej z poziomu dywizji kawalerii:
„Należy przyznać, że Komarów ma wstydliwe zakątki; nie wszystko grało jak należy. Bitwę zaczęła słusznie nasza VII Brygada z własnej inicjatywy i zakończyła ją wieczorem zwycięsko przypadkiem swej obecności na właściwym miejscu. Dowódca dywizji przybył na plac boju dopiero około godziny 10.30, kiedy lwia część zmagań dobiegała końca. Nie było w tym ani cienia jego winy, wynikało to z kwaterunku nocnego.
Choć mamy liczne opisy tych walk, żaden nie uchyla rąbka tajemnic dowództwa 1. Dywizji Jazdy. Dziennik Rómmla nie wyjaśnia, jak stało się możliwe, że VII Brygada Jazdy, która zgodnie z jego dyspozycją miała się wysunąć już w południe na prawo obok VI Brygady w kierunku na Koniuchy, znalazła się o 5.30 po południu koło Wolicy Śniatyckiej, dzięki czemu mogła wykonać szarżę wieczorną i ocalić dywizję. Ten znak zapytania znajduje swoje podkreślenie w sprawozdaniu płk. Brzezowskiego, który pisze: «Rozkaz dywizji kawalerii do natarcia na Koniuchy jakimś cudem do rąk moich nie doszedł. Czekałem w Woli Śniatyckiej i już myślałem, że dowódca dywizji zmienił postanowienie. W tej chwili dojeżdża do mnie szef sztabu dywizji, rtm. Pragłowski z rozkazem, żeby brygada nacierała na Miedniki–Koniuchy. Była może godzina 5.30 po południu.»
Będąc od dwóch miesięcy szefem sztabu dywizji i w bezustannym kontakcie z Budionny, znałem dobrze nie tylko zwyczaje walki, ale także rozkazodawstwo w obrębie Konnej Armii. Wiedziałem, że rozkaz zasadniczy dla wszystkich dywizji wychodzi raz na dobę pomiędzy 6.00 a 7.00 wieczorem przez radio. Rozkaz ten, wyłapywany codziennie przez nasz podsłuch, bywał natychmiast odszyfrowywany (por. Kowalewski), a w pół godziny później leżał w pięknym przekładzie na biurku szefa wydziału «Wschód»! Niestety nie było sposoby, aby treść jego przekazać w porę do jednostek zainteresowanych.
Działając teraz w ramach grupy pościgowej, znaliśmy ogólne położenie tylko bardzo pobieżnie, tym bardziej że było ono płynne. Zderzenie z masą Budionnego oczekiwaliśmy dopiero 1 września i bardziej na zachód – bliżej Zamościa. Bitwa pod Komarowem była dla nas zaskoczeniem. Odtwarzając wydarzenia, muszę przerwać milczenie, które stosowałem przed wojną ze względu na lojalność dla Rómmla.
Po bitwie pod Żółtańcami zostałem z=wezwany do Lwowa na odprawę w dowództwie generała Hallera. Otrzymaliśmy od niego zadanie przyczepienia się do ogonów Budionnego, w celu szczypania go od tyłu i niedopuszczenia, żeby mógł odzyskać swobodę ruchów Nasza dywizja miała się poruszać w ślad za Budionnym; ogólny kierunek na Zamość. Dywizja piechoty miała posuwać się na Zamość, najkrótszą drogą po przekątnej.
Wykonując zadanie, oceniliśmy błędnie, że tył Budionnego jest jeszcze ciągle pod Warężem; straciliśmy cenne dwa dni czasu. Nie wiedzieliśmy wówczas, że Budionny ma w swym składzie 44. Dywizję Piechoty sowieckiej, która była jego bazą tyłową. W tej dywizji funkcję kawalerii dywizyjnej pełnił pułk Kozaków. Obecność tych Kozaków pod Warężem wprowadziła w błąd nasze rozpoznanie. Wyruszyliśmy dopiero rankiem 29 sierpnia, przecinając pod Warężem ową 44. Dywizję Piechoty sowieckiej i wychodząc na trakt na Tyszowce. Skoro tylko nasza dywizja przeszła, bolszewicy zaczęli molestować nasze tabory i wozy transportowe batalionu strzelców Maczka. Rómmel wydzielił 9. Pułk Ułanów w celu utrzymania porządku na tyłach. Kpt. Maczek nie mógł za nami nadążyć, przez co wyszedł ze składu dywizji.
Od lana lał potworny deszcz; trakt na Tyszowce przemienił się w grzęzawisko. Koła zapadały się po osie, a szybkość marszu spadła do połowy. Pomimo opóźnienia, spotkaliśmy się punktualnie z 13. Dywizją Piechoty 30 sierpnia wieczorem w Komarowie. Fakt ten winien był natchnąć gen. Hallera do koncepcji wspólnej bitwy, dowodzonej przez niego od początku do końca. Ale Haller zadysponował swoje siły oddzielnie, w nieszczęśliwie obranym kierunku. Dywizja piechoty posuwała się dwoma brygadami piechoty obok siebie i trafiła w pustkę. Zamiast zawrócić do Cześnik i uderzyć w masę kozactwa, przyjęła ona wygodną postawę «do nogi broń» i przestała się interesować nasza bitwą, która rozgorzała na prawo od niej.
Poprzedzającej Budionny odskoczył na wschód w obszar Cześnik. Na te Cześniki kieruje Haller naszą dywizję jazdy.
Niefortunność dysponowania znajdzie swój wyraz także w spóźnionym rozkazodawstwie. Rozkaz do akcji na dzień 31 sierpnia dochodzi dopiero świtem do rąk dowódcy VII Brygady, który kwateruje w Komarowie. Dowódca brygady poznaje się z jego treścią i przystępuje do wykonania nakazanej akcji z własnej inicjatywy, bo nie ma czasu czekać na potwierdzenie od Rómmla. Ale Brzezowski ma pod ręką zaledwie półtora pułku, bo 9. Pułk jest detaszowany, a 2. Pułk Szwoleżerów liczy 180 szabel.
Dowództwo dywizji otrzymuje rozkaz do akcji o wpół do ósmej rano, w momencie kiedy dosiadamy konia. Znajdowaliśmy się około 16 kilometrów na wschód od Komarowa. Potrzebowaliśmy dwóch godzin, aby dołączyć z VI Brygadą do bitwy, która wrzała na północ od Komarowa. Osłabiona VII Brygada była zatem zdana przez trzy godziny wyłącznie na własne siły.
Na szczęście w najbardziej krytycznym momencie dołączył do brygady 9. Pułk Ułanów i ocalił położenie. Szarże tego dzielnego pułku pomiędzy 9.00 a 10.00 godz. rano można uznać za szczytowy punkt bitwy, okupiony ciężkimi stratami. Ostatecznie około godz. 10.30 dotarła VI Brygada. Oczyściła ona bezzwłocznie całe pobojowisko. Rómmel skierował ją na Niewirków, choć raczej należało zająć i utrzymać Cześniki jako węzeł drogowy, przez który następnie przejdzie konna armia, cofając się na wschód.
Nasza 5. (powinno być 3. – przyp. red.) Armia chciała osaczyć i zniszczyć pod Zamościem armię Budionnego. Kozacy czując się w matni, próbowali wpierw się przebyć przez Komarów na Tyszowce. Tu zagrodziła Kozakom drogę bardzo dzielnie i skutecznie brygada Brzezowskiego. Nie mogąc przebić się przez nas na Komarów, Budionny zwróci l się w kierunku wschodnim. Udało mu się przejechać dwa bataliony 2. Dywizji Piechoty i otworzyć sobie drogę ku przeprawie przez Huczawę pod Werbkowicami. To go ocaliło.
Miedzy 12.00 a 1.00 godz. w południe dostaliśmy ważny meldunek lotnika i niewykonalny rozkaz Hallera, który kazał nam odciąć Budionnemu drogę odwrotu na Werbkowice. (…).
Idea pościgi bez wytchnienia, ażeby zagonić Kozaków na śmierć stała się jedynym drogowskazem dla przyszłych poczynań dywizji. Kierunek działania był tylko jeden: [przez Tyszowce na wschód!
(…)
W południe dnia bitwy. Obserwując kolumny Kozaków defilujące przed nami w odległości średniego strzału dawnej polówki, można było mniemać, że to cała Konna Armia przechodzi przed nami. Byłem jednak, że dywizja meldowana wczoraj wieczorem w marszu na Krasnystaw nie może być w Cześnikach przed 16.00, było prawdopodobne, że dywizja będzie spełniać rozkaz, który dostała przez radio wieczorem dnia poprzedniego. Znałem ten rozkaz, bo zdobyłem odpis na zabitym brygadierze kozackim, którego pokonał w indywidualnym pojedynku jedne z braci Kunachowiczów, podczas rannej szarży 2. Pułku Szwoleżerów. Otóż dywizja miała się posuwać przez Komarów na Tyszowce. Czyniąc to wychodziła na nasze tyły; wobec tego nie należało osłaniać tych tyłów przedwcześnie.
Styczność z uchodzącymi Kozakami została utrzymana symbolicznie przez VI Brygadę pod Niewirkowem. Ale Rómmel chciał zaraz wysłać i VII Brygadę w prawo do VI na Koniuchy. Odmarsz VII Brygady w kierunku północnym spowodowałby przesunięcie całej dywizji w odwrotną stronę od zamierzonego działania na Tyszowce; nadto spowodowałby zupełne odsłonięcie naszych tyłów od strony Cześnik.
Jak wspomniałem Rómmel darzył mnie wyjątkowym zaufaniem, które odpłacałem mu wielką lojalnością. Kiedy przedstawiłem mu mój punkt widzenia, Rómmel uparł się i podtrzymał swoją decyzję odmarszu VII Brygady w kierunku na Koniuchy, ale nie znalazłem w sobie siły, żeby ten rozkaz wysłać. Zatrzymałem go w kieszeni.
Minęło południe. Staliśmy nadal z Rómmlem na wzniesieniu 255, frontem do Cześnik. Rómmel wydysponowawszy w swoim mniemaniu całą dywizję pozostał na cofniętym punkcie obserwacyjnym w odległości kilku kilometrów od swoich wojsk i odwrócony do nich tyłem. Stał jak posąg spiżowy, osłaniając tyły dywizji własną osobą.
Upływały godziny, Około 4.00 po południu znikły na horyzoncie ostatnie kozackie oddziały i zapanowała cisza. Jako żołnierz karny i lojalny przeżywałem mój akt nieposłuszeństwa głęboko i boleśnie. Dręczyły mnie wyrzuty sumienia, moje denerwowanie rosło z każdą upływającą chwilą. Gdy minęła piąta, a wokół nic się nie działo, uświadomiłem sobie, że musiałem się omylić i dywizja kozacka wymknęła się inną drogą. Wtedy wskoczyłem na Lublina, pomknąłem do Brzezowskiego i powiedziałem mu, że musi wyruszyć na Koniuchy. Poleciłem mu, żeby się nie angażował głębiej do walki, bo zapada noc i liczę się z tym, że powrócimy na Komarów.
Wracając wolno od Brygady mijałem wolno koniowodnych artylerii konnej. Kiedy wyjechałem na najbliższe wzniesienie zdrętwiałem: widok który przedstawiał się moim oczom, fascynował i przerażał jednocześnie. W odległości może 700 kroków wyłaniały się z zagajeń ciemne fale kozackich Ław, jak daleko można było sięgną okiem. Taczanki sypały niecelnym ogniem a pułki kozackie posuwały się na nas z wyciem i gwizdem. Odwróciłem się w siodle, aby przywołać VII Brygadę, ale już nie było potrzeby. Pułki zawróciły samorzutnie, a na czele kłusował 9. Pułk Ułanów, który stracił w porannej szarży wszystkich dowódców szwadronów. Niebawem pułk zrównał się z nami i ruszyliśmy do szarży. Ławy kozackie oblały nas z prawej strony, pułk przyhamował, a opędzając się od Kozaków, zaczął powoli ustępować. W tym krytycznym momencie nadciągnął od tyłu i w prawo od nas 8. Pułk Ułanów wkroczył do szarży w zwartych szykach kolumn szwadronowych. Pod wpływem uderzenia tego pułku Kozacy zachwiali się, a cząstki ich zaczęły odpryskiwać wstecz. Nasza artyleria wystrzelała resztkę posiadanych granatów. Przez kilka minut wynik spotkania wisiał na włosku. Sam, będąc objęty bezpośrednio przez walkę wręcz, wypaliłem z nagana pięć kul do podjeżdżających Kozaków, dzięki czemu jedna papacha spadła na pewno. Poprzez tumult i wrzawę spotkania przebijało się coraz silniej polskie «Hurra!» Zawrócił dzielny 9. Pułk, a od stron y Niewirkowa przycwałował dywizjon Krechowiaków na czele z Rómmlem.
Z ław kozackich odpryskiwały teraz coraz to liczniejsze grupki w tył, aż w końcu cała masa kozacka ustąpiła, odchodząc do lasków Wolicy Śniatyckiej z których wyszła.
Wieczorem incydent bitwy został szczęśliwie zakończony. Stanowi on niejako klamrę, zamykającą całość dramatycznych epizodów, które przeszły do historii pod nazwą: «Bitwa kawaleryjska pod Komarowem».
(…)
Z wydarzeń weselszych następujący incydent. Pułkownik Zahorski, zajmując Tyszowce podczas marszu na Zamość, wziął tam do niewoli zaskoczoną baterię kozacką ze szkieletową obsługą. Bateria została uzupełniona polską ramą dowódczą i wcielona do Dywizjonu Artylerii Konnej. Towarzyszyła nam do końca kampanii.
(…)
Pod Komarowem zdobył 8.Pułk Ułanów samochód osobisty Budionnego, wielką harharę marki «Pearse». Po zakończeniu kampanii pojechałem nim do Raczkowy, aby uścisnąć kochanych rodziców i pokazać im moje Virtuti”.
Z historii działań wojennych 9 pułku ułanów:
„… przyszło do najcięższego dla pułku boju pod Komorowem. Od rana 31 sierpnia 7. Brygada kawalerii była związana w walce pod Wolicą Śniatycką, gdyż oddziały konnej armii usiłowały otworzyć sobie drogę przez Komorów na wschód. W szarży koło Wolicy Śniatyckiej pułk zdobył 4 taczanki z karabinami maszynowymi, po czym zebrał się w lasku koło 1 kilometra na północ od Wolicy Śniatyckiej. Tam pułk niespodzianie został zaszarżowany od tyłu przez brygadę czerwonej kawalerii. Zmieniwszy front – pułk natychmiast przyjął atak. W tej jednak chwili polska artyleria otworzyła gwałtowny ogień, od którego wobec przemieszania oddziałów poniosły ciężkie straty zarówno pułk, jak i nieprzyjaciel. Wprawdzie brygada sowiecka cofnęła się, lecz również i pułk odszedł z ciężkimi stratami na Wolicę Śniatycką. Możliwość odejścia pułku, związanego przez czterokrotnie silniejszego nieprzyjaciela, wywalczyły z nadzwyczajną brawurą karabiny maszynowe na taczankach, Bój trwał dalej.
W trzykrotnych szarżach przed południem zginęło trzech dowódców szwadronów. Padli: podporucznik Stefan Ostrowski, który dnia tego dowodził 3. Szwadronem, porucznik Adolf Lachowicz, dowódca 4. szwadronu, porucznik Zdzisław Niesiołowski, dowódca 5. szwadronu i podporucznik Bolesław Magierowski. Został ranny podporucznik Edward Wania oraz padło około 50 zabitych i rannych ułanów. Dzięki jednak zdecydowanej i twardej postawie szwadronów pułku, wszystkie szarże kozackie, ponawiane z rozpaczą dla otwarcia drogi odwrotu, zostały zwycięsko odparte. Wreszcie udało się wrogowi przerwać na Czermno.
Nastąpiła prawi4 trzygodzinna w walce. Z dala widać było, jak kolumny czerwonej kawalerii odpływają w kierunku północno-wschodnim. Koło godziny 16 poszła w pościg 6. Brygada, a za nią ruszyła zmęczona rannym bojem 7. Brygada. Pułk szedł na tyle kolumny brygady, prowadząc wyczerpane konie w ręku.
Gdy brygada przeszła około 5 kilometrów, na północ od Wolicy Śniatyckiej, z lasu na zachód od drogi z Wolicy do Cześnik, wyszła niespodzianie cała brygada kawalerii sowieckiej. Pułk natychmiast dosiadł koni i ruszył naprzeciw. Zmęczone konie zaledwie mogły iść kłusem. O wyniku walki zdecydowały taczanki 9. i 8. Pułków ułanów, które, wysunięte przed front, rozpędziły ogniem nacierającą brygadę przeciwnika. Nieprzyjaciel w popłochu wycofał się. Na schyłku tego znojnego dnia zginął wachmistrz Bolesław Zaremba i po raz drugi w tym dniu odniósł ranę podporucznik Edward Wania. Straty pułku wyniosły ponad 100 zabitych i rannych (…)
Rocznicę tego najwięcej krwawego i jednego z najbardziej chwalebnego boju, pułk przyjął jako dzień swego święta”.
Jan Fudakowski o bitwie pod Komorowem:
„Pamiętam, że ostrym kłusem podciągnęliśmy na odgłos bitwy, która na dobre rozgorzała między Wolicą Śniatycką a Cześnikami. Gdy nasz pułk wyszedł rozwiniętymi szwadronami na wzgórze zasłaniające horyzont, widzieliśmy na lewo szarże 8. i 9. Pułków ułanów oraz 2. szwoleżerów. Sami dostaliśmy się wkrótce pod ogień artylerii. Gdy granaty zaczęły nas coraz bliżej obramowywać, nasze ławy cofały się stępem, w porządku. Bądź też posuwały się ku przodowi.
To manewrowanie wydawało się trwać bez końca, południe dawno minęło, a my wciąż manifestowaliśmy swą obecność, ale czynnego udziału jeszcześmy nie brali. Mówię tu o naszym szwadronie. Od ognia artylerii mieliśmy kilku rannych ludzi i koni, a jeden pocisk szczególnie pamiętam, gdyż padł na kilka kroków przed naszym plutonem. Luzak dowódcy szwadronu, st. ułan Michał Kałkus, który stał w szeregu drugi na prawo ode mnie, nagle wyjechał przed front plutonu i zwalił się z konia martwy, ugodzony odłamkiem w czoło. Godziny mijały. Obserwowaliśmy z dala szarże poszczególnych pułków i naszych szwadronów. Widzieliśmy na wzgórzach, panujących nad rozległą doliną, chmury Kozaków i ich tabory.
Wreszcie, późnym popołudniem, doczekaliśmy się. Staliśmy w tym czasie na polu niedaleko lasu rozwiniętymi plutonami, zwróceni frontem na północny wschód. Patrzyliśmy na ruch wojsk bolszewickich z Zamościa ku wschodowi. Dowódca pułku ppłk Sergiusz Zahorski, zsiadł z konia, wdrapał się po drabinie na jedną z dwu stert zboża stojących w pobliżu i obserwował przez lornetkę. Wtem usłyszeliśmy od tyłu wielką wrzawę i odwróciwszy głowy, zobaczyliśmy ławy Kozaków szarżujących z lasku.
W tejże chwili przygalopował pod stery adiutant pułku, por. Jezierski i nie zeskakując z konia zaczął wołać w górę ku Zahorskiemu «Panie pułkowniku! Panie pułkowniku!» Nasz dowódca był zaabsorbowany i widocznie nie dosłyszał, wtedy adiutant wrzasnął: «Panie pułkowniku, do jasnej cholery!» – i dopiero to szybko sprowadziło naszego «Grzybka» na ziemię. Stałem wtedy tuż obok stert i ten zabawny epizod widziałem i słyszałem z bliska.
W międzyczasie nasz «Chmiel» obracał szwadron plutonami w lewo w tył i po komendzie «szable! lance!», ruszyliśmy z miejsca galopem, a chwilę potem cwałem. Na lewo przed nami szarżował nasz techniczny szwadron por. Nowaczyńskiego. Pędziliśmy pod górę i wyminąwszy działon dak-u, strzelający na wprost kartaczami, uderzyliśmy w skrzydło cofającego się kozactwa. Bardziej w lewo od nas trwała jeszcze kotłowanina walki wręcz. Goniliśmy ławę kozacką do pobliskiego lasku, a gdy zaczęliśmy ich rąbać na dobre, zwykłym sobie manewrem Kozacy rozjechali się przed laskiem w dwie strony i odsłonili taczanki.
Dostaliśmy się pod gęsty ogień karabinów maszynowych. Zaczęliśmy wstrzymywać konie. Galopujący tuż przede mną, pochylony w siodle plut. Zenon Witkowski raptem ostro zahamował tak, że moja «Baśka» zderzyła się z jego koniem. On sam odwróciwszy się twarzą ku mnie krzyknął przeraźliwie i zwalił się z konia na ziemię. Zatrzymałem się przy nim, a jakiś spieszony ułan, który był w pobliżu, na moje wezwanie uniósł rannego. Przy jego pomocy wciągnąłem Witkowskiego przed siebie na siodło. Był całkiem bezwładny od pasa w dół, zwisał po obu stronach mego konia”.