27 maj
Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę na Ukrainie. Siły bolszewickie składały si,ę z 12 i 14. Armii oraz 1. Armii Konnej Budionnego. Zadaniem tej ostatnie w pierwszej kolejności było przełamanie polskiego frontu.
Na Froncie Litewsko-Białoruskim bolszewicy nie odnieśli żadnych sukcesów.
Kornel Krzeczunowicz czuje nadchodzącą ofensywę:
„(…) daje się już odczuć zbliżanie Konnej Armii.
Pędzi przed sobą ukraińskich powstańców, a oni nas z kolei alarmują, po czym znikają w terenie, prawdopodobnie wracają do „cywila”, bo nie są wojskiem, lecz raczej milicją.”
Na front trafił 13 pułk ułanów. Tak opisuje to Stefan Szyłkiewicz („Wspomnienia z wojny 1918-1920 ułana 13. Pułku Ułanów Wileńskich”):
„Dnia 27 (maja) idziemy na pozycję do Kozian. Jest tu kilka linii okopów. Wybieramy sobie najdogodniejsze. Na noc lokujemy się w okopach. Przykre to wrażenie siedzieć w okopach, strzelać i patrzeć, jak do ciebie strzelają, a w razie niepowodzenia, gromadzić się z okopu. Tak przenocowaliśmy. Konie były przeważnie uwiązane przy płotach bądź to pasły się na wygonie pod osłoną drzew.”
Na warunki żywieniowe narzekał m.in. Jerzy Konrad Maciejewski („Zawadiaka. Dzienniki frontowe 1914-1920”):
„Wczoraj, w partii chleba otrzymanej z baonowej prowiantury, na 560 bochenków 400 było spleśniałych, a 300 w ogóle niezdatnych do jedzenia! I to się dzieje na Ukrainie, tej Ukrainie, gdzie każdy chłop ma jeszcze zboże sprzed dwóch lat! Czy nie powinniśmy jeść chleb czysto pszenny? Za co oswobadzamy Ukrainę? Czy to niedołęstwo prowiantury i czy u Niemców byłoby coś podobnego do pomyślenia?”
Swoje pierwsze zetknięcie z bolszewikami opisuje ułan 1. Pułku Ułanów Krechowieckich Jan Fudakowski („Ułańskie wspomnienia z roku 1920”):
„Pierwszy prawdziwy chrzest bojowy przeszedłem 27 maja w bitwie pod Żytnimi Górami. Od północy tego dnia kwaterowaliśmy na północno-wschodnim skraju wsi. Rano zostałem wyznaczony, wraz z ułanem Kazimierzem Mościcki, jako konna czujkana szerokim trakcie wychodzącym z naszego rejonu zakwaterowania.
(…) nagle Mościcki zawołał mnie i wskazał i wskazał na prawo w skos od traktu. Na jakieś 300 m przed nami dochodziła do traktu od prawej polna droga, zobaczyliśmy na niej sześciu kawalerzystów, jadących w naszą stronę. Po papachach i pikach rozpoznaliśmy w niej kozaków. (…)
Wreszcie zaczęła się właściwa bitwa. Zagrały nasze i bolszewickie karabi ny maszynowe, a my znaleźliśmy się w gęstym ogniu krzyżowym. (…)
W miarę jak zbliżali się bolszewicy, odskakiwaliśmy galopem do następnej zagrody, ku naszym, aż wreszcie znaleźliśmy się za stodołą ostatniej przed wsią kolonii. (…) Piechota bolszewicka leżała kilkadziesiąt kroków przed nami tak, że postanowiliśmy wracać do szwadronu.
Wypadliśmy cwałem na drogę. Przez otwartą przestrzeń łąki i przez mostek, między zabudowania pierwszej z brzegu wiejskiej chałupy. Tu nie zsiadając z koni, zameldowaliśmy się dowódcy, na co „Chmiel” – rozgrzany bitwą – zawołał: „Bez rozkazu! Jeden na ochotnika, obserwować!”
Na takie dictum zawróciliśmy obaj w miejscu, zadudniliśmy kopytami na mostku i w ogniu bolszewickiej strzelaniny znaleźliśmy się z powrotem za naszą stodołą. (…) w pewnej chwili usłyszeliśmy wśród zgiełku nawoływania bolszewików skierowane do nas: „Laszki, zdawaj sia!” – pełne zwykłych rosyjskich przekleństw, wyzwisk i gróźb. (…)
Byliśmy tak zajęci tym, co się przed nami działo, że nie zauważyliśmy chwili, gdy strzały od naszej strony ucichły. Oprzytomnieliśmy dopiero na głośne „ura!”podrywających się do szturmu bolszewików. Momentalnie wypadliśmy na drogę, którą biegli ku naszej stodole szturmujący piechurzy, i cwałem popędziliśmy ku swoim. (…)
Śladu po naszych już nie było, dopiero za wsią dogoniliśmy szwadron, wycofujący się, by dołączyć do pułku.”